Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Świątynia Artemidy w Efezie, czyli Artemizjon, to jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Z monumentalnej budowli do dziś pozostała tylko jedna kolumna i fragmenty fundamentów. Przygotowałem opis historii, architektury oraz mniej znanych faktów związanych z tym miejscem.

Czym był Artemizjon i gdzie się znajdował?

Świątynia ta pełniła funkcję najważniejszego sanktuarium poświęconego Artemidzie, greckiej bogini łowów, natury, kobiet i Księżyca. W Efezie lokalna forma tego bóstwa łączyła się z anatolijską boginią-matką Kybele, dlatego tutejsza Artemida miała wiele cech opiekunki urodzaju, wód i cywilizacji. Kult ten był silnie zakorzeniony w życiu miasta i przyciągał pielgrzymów z całego świata antycznego.

Słynne sanktuarium znajdowało się w polis Efez, nad rzeką Kayster, na wybrzeżu Morza Jońskiego w Azji Mniejszej, a więc na terenie obecnej Turcji. Dziś najbliższą miejscowością z zapleczem turystycznym jest Selçuk. Położenie przy szlakach handlowych sprawiło, że budowla pełniła również rolę ważnego ośrodka finansowego i politycznego dla całego Lewantu.

Jak wyglądała świątynia Artemidy w Efezie?

Artemizjon zaprojektowano jako joński dipteros, czyli budowlę otoczoną podwójną kolumnadą. Starożytni uznawali ją za największą świątynię świata greckiego, a jej gabaryty przewyższały nawet ateński Partenon. Była też pierwszą monumentalną konstrukcją wzniesioną w całości z marmuru. Orientację założenia, zwróconego ku zachodowi, odtworzono między innymi przez analogię do świątyń Artemidy w Sardes i Magnezji.

Architektura i zastosowane materiały

Budowę drugiej, najbardziej znanej wersji sanktuarium sfinansował król Lidii Krezus około 560 roku p.n.e. Projekt powierzono dwóm kreteńskim architektom – Chersifronowi i Metagenesowi z Knossos, a przy pracach uczestniczył także Teodoros z Samos, znawca budowania na grząskim terenie. Do budowy użyto doskonałej jakości marmuru oraz cedru libańskiego; drzwi wykonano z cyprysu i ozdobiono złoceniami, a sklepienie pokryto drewnem cedrowym.

Fryz, tympanon oraz przyczółek zdobiły liczne płaskorzeźby, a na narożnikach dachu ustawiono rzeźby. W pracach tych brali udział najsłynniejsi twórcy epoki, między innymi Fidiasz, Poliklet i Kresilas. Archaiczny wystrój uzupełniano jeszcze przez wiele dziesięcioleci po zakończeniu głównych robót, co nadało budowli wyjątkowy charakter.

Nadzwyczajne okazały się również techniki transportowe zastosowane przez obu architektów. Ciężkie walce kolumn przewożono w drewnianych ramach przypominających koła, a prostopadłościenne bloki kamienne zawieszano między dwoma wielkimi kołami o średnicy około 4 metrów. Dzięki temu udawało się przemieszczać elementy, których nie udźwignęłyby zwykłe wozy.

Wymiary i kolumny

Według różnych starożytnych przekazów całe założenie mierzyło około 130 metrów długości i 69 metrów szerokości, choć sama kamienna podstawa, czyli stylobat, miała 115,14 metra długości i 55,10 metra szerokości. Zestawienie to pokazuje, jak rozległa była świątynia wraz z otoczeniem. Badacze najczęściej przyjmują, że kolumnadę tworzyło 117 lub 127 kolumn, zależnie od sposobu ich liczenia.

Pojedyncze kolumny osiągały wysokość około 18–19 metrów, a ich średnica w dolnej części wynosiła 2,5 metra. Wykonano je w stylu jońskim, z charakterystycznymi wolutami, a dolne partie zdobiono reliefami. W przypadku odbudowy hellenistycznej wysokość kolumn zmniejszono do 17,65 metra, przy zachowaniu zbliżonej liczby i układu.

Najważniejsze dane dla trzech głównych faz zabudowy prezentuje poniższe zestawienie:

Posąg Artemidy Efeskiej

We wnętrzu archaicznej świątyni stał posąg bogini wykonany z drewna cedrowego. W wersji hellenistycznej zastąpiono go dziełem w technice chryzelefantyny, która łączyła cenne surowce. Podstawowy zestaw materiałów obejmował:

• złoto,
• srebro,
• kość słoniową,
• heban oraz czarny kamień.

Efeska Artemida była przedstawiana w sukni udekorowanej wieżami miejskimi, co podkreślało jej władzę nad cywilizacją, a ozdoby ze zwierzętami symbolizowały panowanie nad naturą. Nazywano ją Pszczelą Boginią, a bite w Efezie monety umieszczały na awersie wizerunek królowej pszczół. Oryginalny posąg nie przetrwał, ale jego wygląd znamy z późniejszych kopii.

Jak zmieniała się historia Artemizjonu?

Dzieje tego miejsca obejmują kilka wyraźnych etapów, od skromnych sanktuariów po największą świątynię świata greckiego. Kolejne warstwy zabudowy, katastrofy naturalne i celowe zniszczenia stopniowo odmieniały wygląd założenia. Poniżej przedstawiam najważniejsze fazy tego procesu.

Pierwsze sanktuaria i drewniana świątynia

Legenda wiąże początki kultu Artemidy z Amazonkami, a za założycielkę Efezu uchodziła królowa Otrere. Wcześniej miejscowa ludność czciła tam anatolijską boginię-matkę Kybele, której cechy przejęła później Artemida Efeska. Wykopaliska potwierdziły, że zanim powstał archaiczny Artemizjon, istniały tam kolejno ołtarz, a następnie niewielkie budowle typu naiskos.

Pierwsza grecka świątynia Artemidy w tym miejscu powstała około połowy VIII wieku p.n.e. Była drewniana, miała prostokątny plan i otaczającą kolumnadę, co należało do rozwiązań pionierskich. Budowlę zniszczyła powódź w VII stuleciu p.n.e. Pliniusz wspominał nawet, że świątynia była dziewięć razy budowana i burzona, choć współczesne badania nie potwierdzają aż tylu etapów.

Archaiczny Artemizjon za Krezusa

Nowy okres rozpoczął się, gdy Efez znalazł się pod wpływem króla Lidii Krezusa. Władca ten przekazał ogromne środki na budowę okazalszej świątyni, a prace ruszyły około 560 roku p.n.e. Ukończenie całości zajęło aż 120 lat, a efekt przerósł wcześniejsze wyobrażenia. Był to jeden z najbogatszych projektów sakralnych tej części basenu Morza Śródziemnego.

Wartością dodaną założenia były liczne dzieła sztuki. Około 430 roku p.n.e. Efez ogłosił konkurs na rzeźbę rannej Amazonki. Zwyciężył Poliklet, drugie miejsce zajął Fidiasz, a trzecie Kresilas. Każdy z tych twórców miał już ugruntowaną pozycję – Poliklet zasłynął kanonem proporcji i Doryforosem, Fidiasz pracami przy Partenonie, Atenie Partenos i Zeusie Olimpijskim, a Kresilas popiersiem Peryklesa.

Odbudowa w okresie hellenistycznym

Po pożarze z 356 roku p.n.e. Aleksander Wielki chciał sfinansować odbudowę, ale mieszkańcy Efezu odrzucili jego warunek umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiących władcę. Projekt i tak powstał, a po śmierci Aleksandra budowę pokryto ze składek mieszkańców oraz ze sprzedaży odzyskanych elementów spalonej konstrukcji. Prace trwały od 334 do 260 roku p.n.e.

Architektami odbudowy byli Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nową świątynię wzniesiono na starych fundamentach, ale dodano trzynastostopniową krepidomę, przez co całość górowała nad otoczeniem. Ołtarz otrzymał kształt podkowy, a dekoracje rzeźbiarskie wykonali między innymi sędziwy już Skopas, Praksyteles oraz malarz Apelles. Wnętrza ozdobiły malowidła uchodzące za dzieła najwybitniejszego greckiego malarza epoki.

Upadek i zniszczenie

Hellenistyczny Artemizjon pozostał ważnym centrum religijnym i finansowym, a kolejne dynastie okazywały mu szacunek. W okresie rzymskim kult Artemidy, utożsamianej z Dianą, nadal funkcjonował. Dopiero zmiany religijne i najazdy doprowadziły do upadku. Świątynia została poważnie naruszona podczas najazdu Gotów w latach 262–268 n.e. i nigdy nie została odbudowana.

Ostateczne zniszczenie nastąpiło około 400 roku n.e., gdy chrześcijanie zrównali pozostałości z ziemią. Na miejscu dawnej świetności zachowały się jedynie fundamenty i pojedyncza kolumna, którą dziś oglądają turyści.

Kto i dlaczego spalił Artemizjon?

Pożar z 356 roku p.n.e. nie był przypadkiem ani dziełem sił natury. Podpalenia dokonał miejscowy szewc Herostrates, który chciał zdobyć nieśmiertelną sławę. Liczył, że zniszczenie jednej z najważniejszych świątyń greckiego świata na zawsze zapisze jego imię w pamięci potomnych. Skazano go na śmierć, a władze Efezu próbowały wymazać ten czyn z dokumentów i przekazów.

Próba zapomnienia się nie powiodła. Greccy i rzymscy historycy wspominali o Herostratesie, dzięki czemu jego nazwisko przetrwało do dziś jako synonim destrukcyjnej żądzy sławy. Ten akt zbiegł się z narodzinami Aleksandra Wielkiego – część źródeł podaje wręcz, że przyszły władca urodził się tej samej nocy, w której spłonęła świątynia.

W 356 r. p.n.e. Herostrates podpalił Artemizjon, by zyskać nieśmiertelną sławę – i niestety częściowo mu się to udało, bo jego imię przetrwało do naszych czasów.

Jakie mniej znane ciekawostki wiążą się z Artemizjonem?

Artemizjon łączył religię, ekonomię i politykę, a jego znaczenie wykraczało daleko poza Efez. Kilka mniej oczywistych faktów dobrze ilustruje, dlaczego budowla ta budziła tak silne emocje.

Bogini pszczół, monety i zamieszki w Efezie

Efeska Artemida nazywana była Pszczelą Boginią, a wizerunek królowej pszczół pojawiał się na lokalnych monetach. Jej posąg miał – jak wierzono – spaść z nieba, co dodawało kultowi wyjątkowej rangi. Do wybuchu gwałtownych zamieszek w Efezie w połowie I wieku n.e. przyczynił się spór o nauczanie apostoła Pawła, który głosił, że bóstwa wykonane ręką ludzką nie są bogami. Wzburzony tłum krzyczał „Wielka Artemida Efeska”.

Zamieszki wywołał złotnik Demetriusz, który wytwarzał srebrne świątynki Artemidy i obawiał się o swój dobrobyt. Dla Efezu kult bogini był filarem gospodarki pielgrzymkowej, więc wszelkie zmiany religijne odbierano jako zagrożenie dla miasta. Ten kontekst pokazuje, że sanktuarium pełniło funkcję nie tylko sakralną, ale także społeczną i handlową.

Jak zwiedzać ruiny i gdzie zobaczyć znaleziska?

Pozostałości założenia znajdują się w pobliżu miasta Selçuk, przy bocznej drodze odchodzącej od głównej trasy do ruin antycznego Efezu. Teren jest otwarty codziennie w godzinach 8:30–17:30, a wstęp pozostaje bezpłatny.

Ruiny odkrył w 1869 roku John Turtle Wood, pracujący dla British Museum. Kolejne badania prowadził David George Hogarth w latach 1904–1906, a austriaccy archeolodzy działali tu od 1896 do 1906 roku. Dzięki tym pracom udało się ustalić chronologię kolejnych budowli oraz pozyskać wiele elementów dekoracyjnych.

Aby dotrzeć do najważniejszych punktów, warto wykonać kilka kroków:

• dojść pieszo z centrum Selçuku,
• skręcić w ulicę Artemis Tapınağı,
• obejrzeć samotną kolumnę i fundamenty,
• wejść na wzgórze Ayasoluk, by zobaczyć widok na teren wykopalisk i bazylikę świętego Jana.

Efeskie posągi Artemidy, w tym późniejsze kopie z I i II wieku n.e., eksponowane są w Muzeum Efezu w Selçuku. Część znalezisk znajduje się w British Museum w Londynie, a austriackie odkrycia trafiły do Ephesos Museum w Wiedniu. W muzeach można też zobaczyć modele i rekonstrukcje świątyni, co pomaga wyobrazić sobie jej dawną skalę.