Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii to gigantyczna rzeźba stworzona przez Fidiasza około 437–432 roku p.n.e., która przez blisko 800 lat stała w świątyni Zeusa i została zaliczona do siedmiu cudów świata starożytnego. Jej wysokość przekraczała 12–13 metrów, a do budowy wykorzystano złoto, kość słoniową, heban i szlachetne kamienie. W dalszej części znajdziesz szczegóły dotyczące historii, wyglądu i późniejszych losów tego zaginionego dzieła.

Kim był Fidiasz i jak powstał posąg Zeusa?

Fidiasz urodził się w Atenach około 500 roku p.n.e. i zyskał sławę jako rzeźbiarz oraz architekt. Prawdopodobnie walczył z Persami pod Salaminą lub Platejami, co zwróciło na niego uwagę zamożnego polityka Kimona. To Kimon powierzył mu budowę pomnika zwycięstwa pod Maratonem w Delfach, a z czasem Fidiasz otrzymał kolejne ważne zlecenia w całej Grecji.

Na czym polegała technika chryzelefantyny?

Technika chryzelefantyny polegała na łączeniu kości słoniowej i złota w monumentalnych rzeźbach. Fidiasz wyspecjalizował się w tej metodzie, choć greccy rzemieślnicy zwykle używali kości słoniowej jedynie do niewielkich detali. Obróbka płytek z tego materiału wymagała dużej precyzji – Pauzaniasz twierdził, że artysta rozgrzewał kość słoniową, aby ją zmiękczyć, a inne przekazy mówią o zwilżaniu jej octem lub piwem. Nie zachowały się żadne plany, więc dokładny sposób pracy na tak dużą skalę pozostaje zagadką.

Gdzie pracował Fidiasz?

Prace prowadzono najprawdopodobniej w specjalnym warsztacie naprzeciwko świątyni. Budynek miał dwie kondygnacje i dwie izby, a podczas wykopalisk w latach 50. XX wieku odkryto w nim resztki materiałów, narzędzia oraz fragment naczynia z napisem „należę do Fidiasza”. Statua powstawała w częściach, ponieważ podłoga warsztatu nie wytrzymałaby ciężaru całej rzeźby. Gotowe elementy transportowano do świątyni i montowano na miejscu.

Jak wyglądał posąg Zeusa w Olimpii?

Rzeźba przedstawiała siedzącego na tronie władcę bogów o poważnym, dostojnym wyrazie twarzy. Zachowały się tylko rewersy monet z Elidy oraz opisy autorów takich jak Strabon, Kallimach z Cyreny i Pauzaniasz, którzy widzieli dzieło osobiście. Ich relacje pozwalają odtworzyć najważniejsze cechy przedstawienia, choć nie istnieje żaden antyczny rysunek ani pełna kopia.

Materiały i symbolika

Pauzaniasz szczegółowo opisał elementy, które składały się na wizerunek boga:

• wieniec z gałązek oliwnych na głowie,
• statua bogini Nike w prawej dłoni,
• berło ozdobione szlachetnymi kamieniami i orłem,
• złoty płaszcz zwieszający się z lewego ramienia.

Odsłonięte części ciała wykonano z kości słoniowej, natomiast włosy, brodę i sandały ze złota. Tron wykuto z drewna cedrowego i wyłożono hebanem, złotem oraz kamieniami szlachetnymi. Na oparciach i nogach tronu umieszczono reliefy z postaciami bóstw i scenami bitew, a między nogami tronu znalazły się też przedstawienia amazonomachii. Cała dekoracja podkreślała potęgę i majestat Zeusa.

Jak oświetlano monumentalną rzeźbę?

Wnętrze świątyni nie mogło być oświetlone jedynie przez drzwi, ponieważ górna część posągu znajdowała się powyżej poziomu wejścia. Światło docierające o wschodzie słońca nie obejmowało głowy Zeusa, a w południe promienie były już zbyt wysoko. Badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wskazują, że cienkie półprzezroczyste płytki marmurowe w dachu mogły przepuszczać delikatne, ale stałe światło przez cały dzień. Takie rozwiązanie chroniło wnętrze przed deszczem i pozwalało wyeksponować rzeźbę.

Co wiadomo o świątyni Zeusa w Olimpii?

Świątynia Zeusa w Olimpii powstała w latach 470–456 p.n.e. i była wówczas największą świątynią na Peloponezie. Ufundowano ją z łupów wojennych mieszkańców Elidy, a jako architekta wymienia się Libona z Elidy. Gmach reprezentował styl dorycki i miał 20 metrów wysokości. Na krepidomie wspierało się 6 kolumn od frontu i tyłu oraz 13 po bokach. Kolumny z wapienia pokrytego białym stiukiem miały ponad 10 metrów wysokości i 2,25 metra średnicy przy bazie.

Budynek dzielił się na pronaos, cellę i opistodomos. Cella była przedzielona dwoma podwójnymi rzędami siedmiu kolumn na trzy nawy, a właśnie tam ustawiono chryzelefantynowy posąg. Przed pronaosem znajdowało się miejsce wyłożone sześciokątnymi marmurowymi płytami, gdzie zwycięzcom igrzysk wkładano wieńce laurowe.

Świątynia wyróżniała się bogatą dekoracją rzeźbiarską. Fronton wschodni ukazywał scenę przed pojedynkiem Pelopsa z Ojnomaosem, nadzorowaną przez Zeusa, a fronton zachodni przedstawiał walkę Lapitów z centaurami podczas wesela Pejritoosa. Nad wejściami umieszczono po sześć metop z dwunastoma pracami Heraklesa, legendarnego inicjatora igrzysk olimpijskich. Ruiny tego obiektu są dziś częścią stanowiska archeologicznego, które w 1989 roku wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Dlaczego posąg uznano za cud świata starożytnego?

Posąg Zeusa z Olimpii trafił na listę siedmiu cudów świata w 225 roku p.n.e. za sprawą takich autorów jak Antypater z Sydonu i Filon z Bizancjum. Na tej samej liście znalazły się między innymi Wielka Piramida w Gizie, Wiszące Ogrody Babilonu i Latarnia Morska w Aleksandrii. O uznaniu zadecydowała nie tylko wielkość, ale także niezwykłe wykonanie i prestiż sanktuarium, do którego przybywali pielgrzymi z całego antycznego świata.

Czy istnieją kopie Zeusa z Olimpii?

Nie zachowała się żadna pełna kopia rzeźby z czasów starożytnych. Jedyne wizerunki to rewersy monet bitych w Elidzie, które pokazują sylwetkę siedzącego boga. W petersburskim Ermitażu przechowywany jest natomiast antyczny posąg Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., który przypomina olimpijskiego Zeusa. Ta rzeźba znaleziona w ruinach willi cesarza Domicjana ma niespełna 3,5 metra wysokości i wykonano ją z marmuru, drewna oraz gipsu, bez złota i kości słoniowej. Część badaczy traktuje ją jako rzymskie nawiązanie, a nie wierną kopię.

Porównanie z późniejszymi monumentami

Rozmiar olimpijskiej rzeźby wygląda skromnie przy współczesnych monumentach. W zestawieniu z najwyższymi posągami świata widać wyraźnie, jak zmieniła się skala tego typu realizacji:

Mimo mniejszych gabarytów rzeźba Fidiasza pozostaje wyjątkowa pod względem zastosowania chryzelefantyny. Współczesne pomniki powstały z cementu, stali, betonu lub miedzi, a żaden z nich nie wykorzystuje złota i kości słoniowej w takiej skali. Dlatego olimpijskie dzieło wciąż uchodzi za niepowtarzalny przykład starożytnej techniki artystycznej.

Co stało się z posągiem Zeusa?

Popularność rzeźby trwała przez cały okres rzymski, ale rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa w IV wieku n.e. doprowadziło do zakazu pogańskich kultów. Cesarz Teodozjusz I zdelegalizował je w 391 roku n.e., co skutkowało opuszczeniem sanktuarium w Olimpii i jego stopniowym popadaniem w ruinę. Świątynia została spalona na rozkaz Teodozjusza II w 426 roku, a ostateczne zniszczenia przyniosły trzęsienia ziemi w latach 551 i 552.

Gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach świątyni.

Samą rzeźbę prawdopodobnie przeniesiono około 420 roku do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Trafiła tam do zbioru pogańskich starożytności, ale zaginęła pod koniec V wieku, najpewniej w jednym z wielkich pożarów. W źródłach pojawiają się daty 426 lub 475 roku jako momenty, w których posąg mógł przepaść. Pamięć o nim przetrwała dzięki opisom literackim i monetom.