Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Odpowiedź na pytanie o najstarsze miasto w Polsce zależy od przyjętego kryterium – formalnie, według aktu lokacyjnego, jest nim Złotoryja, która uzyskała prawa miejskie przed 1211 rokiem. Jeśli jednak spojrzymy na ślady osadnictwa, historia sięga znacznie głębiej, a w dyskusji pojawiają się także Kalisz, Wolin czy Kraków. W artykule wyjaśniamy te zawiłości i pokazujemy, dlaczego to śląskie miasteczko dzierży ten tytuł.

Jak zdefiniować najstarsze miasto w Polsce?

Ustalenie, które miasto jest najstarsze, wymaga najpierw spojrzenia na samą definicję miasta. Encyklopedia PWN opisuje je jako skupisko ludzkie charakteryzujące się zagęszczoną zabudową oraz zróżnicowaną strukturą społeczną mieszkańców, którzy w większości utrzymują się z zajęć nierolniczych, takich jak handel, rzemiosło, przemysł i usługi. Taka definicja pozwala oddzielić ośrodki miejskie od wsi jeszcze przed pojawieniem się formalnych dokumentów. Problem polega jednak na tym, że kryteria przestrzenne i społeczne nie zawsze pokrywają się z prawnymi.

Formalne lokacje miejskie na ziemiach polskich to zjawisko stosunkowo późne, bo datowane głównie na XIII wiek. Wcześniej funkcjonowały grody i podgrodzia, które pełniły podobne funkcje, ale nie posiadały przywilejów lokacyjnych. Dlatego w popularnych rankingach przyjmuje się najczęściej datę nadania praw miejskich jako moment, od którego dana osada oficjalnie staje się miastem. To kryterium ma tę zaletę, że opiera się na konkretnych dokumentach i unika jałowych sporów o to, co było „miastem” w czasach przedpiastowskich.

Czy Kalisz jest najstarszym miastem w Polsce?

Kalisz jest najczęściej przywoływany w kontekście najstarszego polskiego miasta, głównie za sprawą łacińskiej nazwy Calisia. Wymienił ją w II wieku n.e. Klaudiusz Ptolemeusz, grecki astronom, matematyk i geograf działający w Aleksandrii należącej wówczas do Imperium Rzymskiego. Na swojej mapie Germania Magna umieścił on Calisię pośród 136 innych nazw. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na to, że chodziło dokładnie o dzisiejszy Kalisz, choć podobieństwo nazwy i przybliżona lokalizacja wzdłuż szlaku bursztynowego są argumentami przemawiającymi za tą hipotezą.

Archeologia nie potwierdza istnienia w tym miejscu dużej osady z czasów rzymskich. Gród Zawodzie, od którego wywodzi się średniowieczny Kalisz, rozwijał się co najmniej od IX wieku jako ośrodek piastowski. W 1233 roku Henryk I Brodaty przeniósł środek osady z Zawodzia na północ, a same prawa miejskie miejscowość otrzymała pomiędzy 1253 a 1260 rokiem. Bolesław Pobożny nadał przywilej lokacyjny na prawie średzkim, a w 1282 roku akt ten odnowił książę Przemysł II. Widzimy więc, że Kalisz jest bardzo stary jako osada, ale pod względem formalnej lokacji ustępuje kilku miastom śląskim.

Mimo to tradycja nazywania Kalisza najstarszym miastem jest silna. Już Jan Długosz w swoim dziele „Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego” nazwał go najstarszym miastem polskim. Współcześni językoznawcy, tacy jak prof. Tadeusz Miodek, zwracają jednak uwagę, że nazwa może pochodzić od prasłowiańskiego słowa kał oznaczającego bagno, a nie od rzymskiej Calisii. To pokazuje, jak wiele warstw mają spory o początki tego ośrodka.

Jak wyglądało lokowanie miast na prawie niemieckim?

Przełom w dziejach polskich miast nastąpił wraz z napływem osadników z Europy Zachodniej. Kolonizatorzy z Flandrii, Frankonii i ziem niemieckich przynosili ze sobą gotowe wzorce organizacji przestrzennej oraz prawne. Książęta piastowscy chętnie z nich korzystali, ponieważ uporządkowanie osad na prawie niemieckim sprzyjało rozwojowi gospodarczemu. Dokument lokacyjny nadawał miastu przywileje, które wyjmowały mieszczan spod prawa ziemskiego i dawały im samorządność.

Najpopularniejszym wzorcem było prawo magdeburskie, wywodzące się z niemieckiego Magdeburga. Już w 1035 roku miasto to posiadało patent nadający mu prawo do handlu i zjazdów. Decydująca była jednak inicjatywa arcybiskupa Wichmana z Seeburga, który w 1188 roku doprowadził do spisania tego prawa. Na ziemiach polskich prawo magdeburskie obowiązywało aż do 1791 roku, gdy Konstytucja 3 Maja zmieniła ustrój miast. Charakterystyczną cechą miast lokowanych na tym prawie był prostokątny rynek z odchodzącymi od niego regularnymi ulicami.

Prawo magdeburskie wykształciło z czasem odmiany, do których zaliczamy:

• prawo średzkie – stosowane między innymi we wspomnianym Kaliszu,
• prawo chełmińskie – opracowane przez Krzyżaków, używane na Mazowszu i Pomorzu,
• prawo poznańskie – jedna z lokalnych adaptacji wzorca magdeburskiego.

Na północy konkurencją dla Magdeburga była Lubeka. Prawo lubeckie przyjęły takie ośrodki jak Elbląg, Tczew, Frombork, Chojnice, Braniewo czy Hel. Miasta te różniły się układem przestrzennym – zamiast prostokątnego rynku centralnym punktem była długa ulica handlowa. Większość z nich związana była z potężnym Związkiem Hanzeatyckim. Na Mazowszu funkcjonowało z kolei prawo książęce, a obok lokacji książęcych istniały także lokacje kościelne, jak w Pułtusku czy Łowiczu.

Złotoryja – pierwsze miasto lokowane na prawie niemieckim

Według kryterium aktu lokacyjnego to Złotoryja jest najstarszym miastem w Polsce. Prawa miejskie nadał jej Henryk I Brodaty przed 1211 rokiem, co jest najstarszym udokumentowanym przypadkiem takiej lokacji na Śląsku. Osada powstała na przełomie XII i XIII wieku jako miejsce wydobycia złota z osadów rzecznych, a jej dawna nazwa Aurum oznacza po łacinie właśnie złoto. Niemieccy górnicy przybywający w ten górski region Dolnego Śląska dali początek miejscowości, która od kruszcu wzięła swoją nazwę.

Złotoryja leży w północnej części Pogórza Kaczawskiego, ze starym miastem położonym wysoko nad dnem doliny Kaczawy. Po wyczerpaniu złóż złota na początku XV wieku miasto przekształciło się w ośrodek handlowy, korzystając z dogodnego położenia przy drodze łączącej Wrocław z Lipskiem. W 1608 roku miejscowość zniszczyła potężna powódź, a pięć lat później monstrualny pożar. Mimo tych klęsk Złotoryja przetrwała i do dziś kultywuje tradycje górnicze.

Obecnie znakiem rozpoznawczym miasta są Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota, które co roku przyciągają miłośników żółtego kruszcu z całego świata. Dzięki temu niewielka dolnośląska miejscowość nie pozwala o sobie zapomnieć i stale podkreśla swój związek z górniczą przeszłością. W kontekście formalnej lokacji to właśnie ona może bez skrupułów mówić o sobie „najstarsze miasto w Polsce”.

Zabytkowe atrakcje w mieście

Spacerując po Złotoryi, można zobaczyć wydłużony Rynek rozdzielony blokiem ratuszowym na dwie części. Na Rynku Górnym stoi Fontanna Delfina z 1604 roku, a neorenesansowy ratusz pochodzi z lat 1843–52. Wśród zabytkowych kamienic wyróżnia się Dom Burmistrza przy ul. Konopnickiej z 1735 roku z ozdobnym barokowym portalem. Miłośnicy historii powinni zajrzeć do Muzeum Złota, które dokumentuje górnicze dziedzictwo regionu.

Z dawnych obwarowań miasta zachowała się Baszta Kowalska o wysokości 22,5 m oraz fragmenty murów miejskich, które dają wyobrażenie o średniowiecznej skali założenia obronnego. Na północno-zachodnim zboczu Góry Mikołaja udostępniona do zwiedzania jest Kopalnia Złota „Aurelia”. Jej główny korytarz wraz z bocznymi chodnikami ma całkowitą długość około 100 m. Najstarsze części pochodzą z XVII wieku, a boczne odcinki kuto w XX wieku. Co ciekawe, kopalnia w rzeczywistości służyła poszukiwaniom kruszców, a nie regularnemu wydobyciu złota.

Zabytkowe kościoły

Najcenniejszym obiektem sakralnym w Złotoryi jest kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny, położony opodal Rynku. To duża trójnawowa budowla o długości blisko 50 m i wysokości nawy głównej 14,6 m. Budowę rozpoczęto w pierwszej połowie XIII wieku, z tego okresu pochodzą romańskie prezbiterium i nawa poprzeczna. Od drugiej połowy XIII wieku aż do XVIII wieku opiekę nad świątynią sprawował zakon joannitów. Wieża wschodnia o wysokości 63 m została dostawiona w 1482 roku i pełni funkcję punktu widokowego.

We wnętrzu kościoła znajdują się symboliczne nagrobki Valentina Trozendorfa i Hieronima Wildenberga w prezbiterium, renesansowa ambona oraz barokowy ołtarz główny. Drugim zabytkowym obiektem jest barokowy kościół św. Jadwigi z zabudowaniami dawnego klasztoru franciszkanów. Przed świątynią stoi figura św. Jana Nepomucena z 1732 roku oraz gotycka, bogato dekorowana kapliczka słupowa. Na Górze Mikołaja, na północ od starego miasta, znajduje się kościół św. Mikołaja w obecnej postaci pochodzący z XIV wieku.

Zestawienie najstarszych miast według aktu lokacyjnego

Poniższa lista przedstawia dziesięć najstarszych miast w Polsce według daty uzyskania praw miejskich. Wszystkie z nich leżą na Dolnym lub Górnym Śląsku, co pokazuje, że to właśnie ten region był kolebką polskiego samorządu miejskiego.

Wrocław, często kojarzony z początkami śląskiego osadnictwa, otrzymywał przywileje lokacyjne dwukrotnie lub trzykrotnie. Pierwsza wzmianka o wrocławskim sołtysie pochodzi z 1214 roku, co wskazuje, że gmina miejska istniała już wtedy. Pełne prawo magdeburskie przyznano miastu w 1261 roku, a Nowe Miasto lokowano w 1263 roku. Kraków z kolei otrzymał prawa miejskie w 1257 roku, choć pierwsza próba lokacji mogła mieć miejsce już około 1228 roku, przerwana najazdem tatarskim w 1241 roku.

Złotoryja, Lwówek Śląski, Opole i Racibórz to cztery najwcześniej lokowane miasta na ziemiach polskich – wszystkie otrzymały prawa miejskie przed 1217 rokiem.

Biskupin i inne pradawne osady o charakterze miejskim

Jeśli odrzucimy kryterium prawne, historia miast w Polsce sięga czasów prehistorycznych. Najbardziej znanym przykładem protomiasta jest Biskupin, położony w powiecie żnińskim. Ślady pradawnego grodu na wyspie otoczonej wodami Jeziora Biskupińskiego odkryto przypadkowo w 1933 roku, gdy poziom wód znacząco się obniżył. Sprawę nagłośnił miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer. Badania drewnianych bali wykazały, że połowa z nich pochodziła od dębów ściętych w 748 roku p.n.e., a całą osadę datuje się na VIII wiek p.n.e. Biskupin łączy się z kulturą łużycką, która panowała wówczas na większości obszaru dzisiejszej Polski.

Innym ważnym ośrodkiem wczesnośredniowiecznym był Wolin. Największy rozkwit tego miasta trwał od X do połowy XI wieku, a historycy szacują, że jego populacja mogła sięgać nawet 10 tysięcy mieszkańców. Wolin jako pierwszy z polskich ośrodków zasłynął z dalekosiężnego handlu, a w porcie spotykali się przedstawiciele wielu kultur. O jego bogactwie pisały źródła germańskie i skandynawskie. Sława grodu skusiła Mieszka I, który podbił go, choć polskie panowanie na wyspie trwało bardzo krótko. Miasto składało się z drewnianych chat i pomostów, a w centrum znajdowała się główna świątynia pogańska.

Jaką rolę odgrywały grody słowiańskie?

Już od X wieku budowano liczne plemienne grodziska słowiańskie, które pełniły funkcje administracyjne i obronne. Otoczone wałem grody różniły się od zwykłych osad, ale nie wszystkie miały podgrodzia, z których mogły się rozwijać protomiasta. Gall Anonim wymienił sześć miejscowości, które nazwał „głównymi siedzibami Królestwa”, używając słów civitas lub urbs. Były to Gniezno, Poznań, Wrocław, Sandomierz, Kraków i Płock.

Według historyków Henryka Samsonowicza i Marii Boguckiej w okresie panowania Bolesława Krzywoustego na ziemiach polskich istniało pięć głównych miast: Kraków, Wrocław, Wolin, Gniezno i Kołobrzeg. Populacja każdego z nich wahała się od 4 do 5 tysięcy mieszkańców. W podgrodziach najważniejszą rolę odgrywali kupcy, dla których z czasem wyznaczano osobne targi. W XII wieku zaczęły powstawać osady targowe ze specyficznym prawem targowym, co miało intensyfikować wymianę dóbr. Na miejscu większości z nich lokowano później właściwe miasta.

Kraków – najważniejszy z najstarszych ośrodków

Kraków nie jest najstarszym miastem według aktu lokacyjnego, ponieważ prawa miejskie na prawie magdeburskim otrzymał w 1257 roku. Jego znaczenie dla dziejów Polski jest jednak nieporównywalne z żadnym innym ośrodkiem. Głównym punktem było wzgórze na Wawelu, wokół którego rozrastało się podgrodzie. Jeszcze przed podbojem przez Państwo Wielkomorawskie w IX wieku Wawel był centrum hipotetycznego Państwa Wiślan, a legendarną postacią związaną z początkami grodu jest król Krak.

Kraków wyróżnia się tym, że jako pierwsze z miast polskich mógł się pochwalić tak intensywnie zakumulowanym kamiennym budownictwem romańskim w XII wieku. W tej części Europy konkurować z nim mogła tylko czeska Praga. W 1257 roku Bolesław Wstydliwy dokonał lokacji na prawie magdeburskim, a od czasów Kazimierza Wielkiego aż do 1596 roku Kraków pełnił rolę stolicy Królestwa Polskiego. To pokazuje, że kryterium formalne nie zawsze pokrywa się z historycznym znaczeniem danego miasta.

Najmłodsze miasta w Polsce

Na przeciwnym biegunie znajdują się miejscowości, które prawa miejskie uzyskały całkiem niedawno. Najmłodszymi miastami w znaczeniu ścisłym są Łopuszno w powiecie kieleckim, Piekoszów w powiecie kieleckim oraz Miękinia w powiecie średzkim. Wszystkie otrzymały status miasta 1 stycznia 2023 roku. W 2024 roku prawa miejskie odzyskało kilkadziesiąt wsi, ale w ich przypadku było to przywrócenie statusu utraconego w poprzednich wiekach.

Warto też wspomnieć o Grojcu w województwie małopolskim, który uchodzi za najstarszą wieś w Polsce. Ślady osadnictwa w tym miejscu sięgają około 4500 roku p.n.e., a w przeciwieństwie do Biskupina Grojec jest zamieszkany nieprzerwanie do dziś. Innym ciekawym przykładem jest Gorzędziej na Kociewiu, wieś która uzyskała prawa miejskie w 1287 roku, ale utraciła je po 25 latach. Natomiast Klon na Mazurach, założony w 1654 roku, zachował 40 drewnianych chałup z pierwszych lat istnienia i bywa nazywany najstarszą drewnianą wsią w kraju.

Formalnie najstarszym miastem w Polsce jest Złotoryja lokowana przed 1211 rokiem, ale pod względem osadniczym starsze są Kalisz, Kraków, Wolin oraz prehistoryczny Biskupin.

Dlaczego tytuł najstarszego miasta wciąż budzi emocje?

Spór o to, które miasto zasługuje na miano najstarszego w Polsce, wynika z różnicy między historią osadnictwa a historią prawa. Kalisz może powoływać się na rzymską wzmiankę Ptolemeusza, Kraków na kamienne budownictwo romańskie, a Wolin na dalekosiężny handel i imponującą liczbę mieszkańców. Każdy z tych ośrodków ma mocne argumenty, ale żaden nie może przedstawić dokumentu lokacyjnego starszego niż ten Złotoryi.

Do dziś nie ma też zgody co do lokalizacji starożytnej Calisii. Nie znaleziono satysfakcjonujących dowodów archeologicznych, które potwierdziłyby istnienie dużej osady ludzkiej w okolicach dzisiejszego Kalisza w czasach rzymskich. Istnieje jednak wiele stanowisk w pobliżu bogatych w znaleziska rzymskie, co potwierdza, że szlak bursztynowy przebiegał właśnie tędy. Z tego powodu tożsamość Kalisza jest silnie związana z legendarnymi początkami, a rocznice jubileuszu istnienia miasta obchodzone są tam bardzo hucznie.

W 1960 roku ówczesne władze przyjęły rok 160 n.e. za datę narodzin Kalisza, co pozwoliło obchodzić 1800. rocznicę powstania miasta. Nie ma jednak pewności, czy właśnie wtedy wydano dzieło Ptolemeusza. To pokazuje, jak bardzo kwestie symboliczne i polityczne potrafią wpływać na postrzeganie historii. W dyskusji o najstarszym mieście w Polsce emocje biorą się właśnie z tego splotu faktów, legend i lokalnej dumy.