Zamek krzyżacki w Malborku – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek krzyżacki w Malborku to największy zachowany średniowieczny zamek w Europie i jeden z najważniejszych punktów na turystycznej mapie Pomorza. Zwiedzanie całej twierdzy z przewodnikiem zajmuje zwykle od 3 do 4 godzin, a najpiękniejsza panorama rozciąga się od strony rzeki Nogat. W dalszej części artykułu znajdziesz przegląd historii, opis najważniejszych wnętrz oraz praktyczne ciekawostki.

Historia zamku krzyżackiego w Malborku

Przygotowania do budowy rozpoczęły się po 1278 roku od wycinki lasu i gromadzenia cegły, drewna oraz kamienia. Pierwszy etap wznoszenia warowni datuje się najwcześniej na rok 1280. Budowa całego kompleksu trwała około 30 lat, a jego kubatura sięgnęła 250 000 m³. Pierwotnie zespół zamkowy zajmował 21 hektarów, obecnie to 17 hektarów. W 1949 roku trafił do rejestru zabytków, a w 1994 uznano go za pomnik historii.

Początki budowy i architektura

Pierwotnie powstał zamek komturski, który składał się z muru obwodowego, skrzydła północnego z kaplicą, kapitularzem i dormitoriami oraz częściowo skrzydła zachodniego. Wzniesiono też przedzamcze od strony północnej, które później przekształciło się w Zamek Średni. Charakterystycznym elementem od początku była wysunięta na południowy zachód wieża sanitarno-obronna, zwana Gdaniskiem. Detale takie jak krużganki, maswerki czy kapitele kolumienek należą do najcenniejszych przykładów gotyckiej kamieniarki.

Od stolicy zakonu do rezydencji królów

W 1309 roku wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen przeniósł stolicę zakonu z Wenecji do Malborka. Tym samym miejscowość stała się centrum państwa zakonnego, a zamek rezydencją wielkich mistrzów. W latach 1380–1396 wzniesiono Pałac Wielkich Mistrzów. W 1457 roku, podczas wojny trzynastoletniej, Ulryk Czerwonka sprzedał twierdzę królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 190 tysięcy florenów, czyli około 660 kg złota. Władca uroczyście wjechał na dziedziniec 7 czerwca 1457 roku. Od tego czasu aż do 1772 roku była to jedna z rezydencji królów Polski.

Zwiedzanie zamku – co zobaczyć?

Kompleks dzieli się na trzy części: Zamek Wysoki, Zamek Średni i Zamek Niski. Każda pełniła inną funkcję, dlatego podczas wizyty najlepiej przejść je w kolejności odpowiadającej historycznemu układowi. Poniższe zestawienie ułatwia rozplanowanie trasy.

Jak wygląda Zamek Wysoki?

Zamek Wysoki był siedzibą konwentu zakonnego. W jego centrum znajduje się czworoboczny dziedziniec otoczony krużgankami. Do najważniejszych wnętrz należą kościół Najświętszej Marii Panny z 8-metrową figurą Matki Boskiej z Dzieciątkiem, kaplica św. Anny pełniąca funkcję miejsca pochówku jedenastu wielkich mistrzów oraz Kapitularz. W południowo-zachodnim narożniku wznosi się Gdanisko, czyli wieża sanitarna, do której prowadzi około 60-metrowy ganek.

W kościele zamkowym zachowała się Złota Brama z około 1320 roku. Jej archiwolty zdobią rzeźby panien mądrych i głupich, a całość wieńczy wizerunek Chrystusa w zworniku sklepienia. Wnętrze świątyni zawiera też grupę Ukrzyżowania i tryptyk koronacji NMP z 1504 roku.

Co wyróżnia Zamek Średni?

W Zamku Średnim mieszkał wielki mistrz i wielki komtur. Najbardziej reprezentacyjną przestrzenią jest Wielki Refektarz o wymiarach 30,3 × 15,3 m, którego sklepienie palmowe wspiera się na trzech granitowych filarach. Tu odbywały się kapituły oraz codzienne posiłki dworu wielkiego mistrza.

Do innych ważnych pomieszczeń tej części zamku należą:

• Pałac Wielkich Mistrzów,
• Letni Refektarz,
• Zimowy Refektarz,
• Wysoka Sień,
• Infirmeria z refektarzem i kaplicą.

Zamek Niski i mury obronne

Przedzamcze pełniło funkcje gospodarcze, a z czasem zyskało rozbudowane fortyfikacje. Stoją tutaj między innymi Karwan, czyli dawna zbrojownia, Brama Główna i Baszta Wójtowska. Od strony Nogatu masywna Brama Mostowa flankuje dwie wieże, natomiast Wał Plauena stanowi dodatkową linię obrony od wschodu.

Informacje praktyczne dla zwiedzających

Zamek można zwiedzać codziennie. W poniedziałki obiekt jest otwarty od 9:00 do 20:00, a od wtorku do niedzieli wystawy są dostępne od 9:00 do 19:00. Z przewodnikiem po kompleksie chodzi się zwykle 3–4 godziny, dlatego warto przyjechać z zapasem czasu. Informacja turystyczna działa na miejscu i odbiera telefony pod numerami +48 55 647 08 00, +48 55 647 09 02 oraz +48 55 647 09 78.

Bilety można kupić w systemie online, co pozwala ominąć kolejkę. W sezonie odbywają się inscenizacje Oblężenia Malborka oraz wieczorne spektakle światło i dźwięk. Na terenie zamku działa Muzeum Zamkowe z kolekcjami broni, bursztynu, ceramiki, porcelany i rzemiosła artystycznego.

Zamek krzyżacki w Malborku wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1997 roku na podstawie kryteriów II, III i IV.

Ciekawostki o zamku w Malborku

Twierdza nad Nogatem pełna jest opowieści, które łączą fakty z legendą. Niektóre z nich dotyczą oblężenia z początku XV wieku, inne współczesnych losów zakonu krzyżackiego.

Oblężenie z 1410 roku i kula armatnia

Po bitwie pod Grunwaldem wojska polsko-litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły oblegały zamek. Latem 1411 roku zdrajca miał dać sygnał czerwoną flagą, a wystrzelona z armaty 80-kilogramowa kula chybiła jedyny filar Letniego Refektarza o zaledwie 6 centymetrów. Fragment pocisku do dziś tkwi w murze nad kominkiem.

Skutkiem oblężenia były zniszczenia baszty Wróblej i zachodniego skrzydła Zamku Średniego. W latach 1411–1414 powstał dodatkowy wał obronny, zwany Wałem Plauena, który później rozbudowano.

Sławni goście zamku

Przez Malbork przewinęło się wiele znanych postaci. Zamek odwiedzili między innymi Kazimierz Wielki, Mikołaj Kopernik oraz Napoleon Bonaparte. Syn cesarza chińskiego przywiózł dachówki z pałacu w Pekinie i cegły z muru chińskiego, które można oglądać na wystawie.

Współczesny zakon krzyżacki

Choć może się to wydawać zaskakujące, zakon krzyżacki wciąż istnieje. Z dwóch dawnych gałęzi, rycerskiej i zakonnej, pozostała tylko zakonna. Wielki mistrz rezyduje we Wiedniu, a wspólnota liczy około 100 kapłanów i 300 kobiet. Ostatni rycerz żył do 1970 roku, a po likwidacji stanu rycerskiego w latach dwudziestych XX wieku przyjął święcenia kapłańskie.

Malbork poza zamkiem

Miasto kojarzone jest przede wszystkim z twierdzą, ale ma też kilka innych wartych uwagi miejsc. Wycieczkę można rozszerzyć o spacer po historycznym centrum i okolicy.

Szkoła Łacińska i Nowy Ratusz

Szkoła Łacińska powstała w 1352 roku z polecenia wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Po pożarze w 1899 roku budynek odbudowano, a obecnie mieści się w nim Malborskie Centrum Kultury i Edukacji. W Nowym Ratuszu znajduje się Urząd Miejski, a po wojnie w 1945 roku odkryto w nim zejście do skarbca z pancernymi drzwiami. Skarb okazał się jednak nieobecny, a w środku znaleziono tylko stare gazety.

Szpital Jerozolimski i przeklęty cmentarz

Budynek Szpitala Jerozolimskiego od XIV wieku pełnił rolę przytułku dla bezdomnych i starszych. Legenda głosi, że przed nim stała studnia, do której wrzucono skarb w złotych monetach. Obok znajdował się cmentarz, na którym w 1710 roku pochowano prawie 1500 ofiar cholery. Mieszkańcy dzielnicy Czwartaki przez lata opowiadali o dziwnych zjawiskach podczas wieczornych przejść w pobliżu tego miejsca.