Latarnia morska na Faros to starożytna wieża nawigacyjna o wysokości około 115–120 metrów, wzniesiona około 280–279 roku p.n.e. na wyspie Faros u wejścia do portu w Aleksandrii. Uznawano ją za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. W artykule znajdziesz historię jej powstania, opis wyglądu, pełnione funkcje oraz ciekawostki.
Gdzie wzniesiono latarnię morską na Faros?
Budowla stanęła na niewielkiej wyspie Faros na Morzu Śródziemnym, przy północno-wschodnim krańcu wejścia do portu w Aleksandrii. Sama Aleksandria leży w delcie Nilu i została założona w 332 roku p.n.e., a z czasem stała się największym portem Egiptu. Wysepkę łączyła ze stałym lądem grobla Heptastadion o długości 1,5 km, którą skonstruował Deksifanes z Knidos.
Naturalne procesy przez stulecia poszerzały groblę, dlatego dziś w tym miejscu rozciąga się półwysep o szerokości około 1,5 km. Port morski w Aleksandrii był jednym z najbardziej ruchliwych w starożytności, a jego wejście obfitowało w skały i mielizny, co dodatkowo uzasadniało wzniesienie wyraźnego punktu orientacyjnego.
Kto i kiedy zbudował latarnię na Faros?
Inicjatorem budowy był Ptolemeusz I, założyciel dynastii Ptolemeuszy i władca Egiptu w latach 323–283 p.n.e. Projekt powierzono Sostratosowi z Knidos, greckiemu architektowi i konstruktorowi. Prace rozpoczęły się najprawdopodobniej na początku III wieku p.n.e., a całość ukończono około 280–279 roku p.n.e., już za panowania Ptolemeusza II, ponieważ inicjator nie doczekał zakończenia robót.
Budowa trwała od 14 do 20 lat i według przekazów kosztowała 800 talentów, co w ówczesnych warunkach stanowiło olbrzymią sumę. Starożytny obyczaj nakazywał umieszczać na budowli napis sławiący fundatora, ale architekt zadbał też o własną pamięć. Pod warstwą tynku z pochwałą władcy ukrył inskrypcję, która z czasem została odsłonięta.
Sostratos, syn Deksyfanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach.
Część historyków nie wyklucza, że pierwotnym pomysłodawcą mógł być sam Aleksander Macedoński, choć nie ma na to jednoznacznych dowodów. O latarni wspominali między innymi Strabon, Lukian z Samosat, Pliniusz Starszy i Józef Flawiusz, a w XI wieku opisał ją arabski geograf Abu Abd Allah Muhammad Idrisi.
Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?
Dokładny wygląd budowli nie jest znany, bo współczesna wiedza opiera się na wzmiankach pisanych i uproszczonym wizerunku na monecie Ptolemeusza II. Większość rekonstrukcji przedstawia ją jako wielokondygnacyjną wieżę o wysokości około 115–120 metrów, choć antyczne relacje podają nawet 180 metrów. Niektórzy autorzy opisywali także plan kwadratu o boku 180 metrów, co dotyczyło zapewne dolnej części założenia.
Na podstawie wznosił się jednokondygnacyjny pałac z czterema mniejszymi wieżami w narożach. Z niego wyrastała wyższa wieża, najpewniej ośmiokątna i zakończona blankami. Kolejna kondygnacja miała przypuszczalnie mniejszą średnicę i formę okrągłą.
Na szczycie znajdowała się otwarta sala kolumnowa, w której po zmroku rozpalano ogień. Kopułę wspierało osiem kolumn, a całość wieńczył posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów.
Jak działało oświetlenie?
Na górne kondygnacje dostarczano opał przy pomocy windy, a także na grzbietach osłów i siłami tragarzy. Budowla posiadała własną cysternę ze słodką wodą, co pozwalało obsłudze normalnie funkcjonować. Za dnia korzystano z metalowych luster odbijających światło słoneczne, a nocą rozpalało się ognisko, którego blask również wzmacniały lustra.
Według Józefa Flawiusza światło było widoczne z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów (30 mil morskich). Taka widoczność ułatwiała nawigację statkom zmierzającym do Aleksandrii.
Z czego wzniesiono konstrukcję?
Według późniejszych opisów latarnię zbudowano z bloków wapiennych i obłożono płytami z białego wypolerowanego marmuru. Dzięki temu była dobrze widoczna również w dzień, a jej sylwetka wyróżniała się na tle wybrzeża. Wewnątrz znajdowały się pomieszczenia techniczne oraz ciągi komunikacyjne, które umożliwiały sprawne transportowanie opału.
| Parametr | Wartość | Uwagi |
| Wysokość | 115–120 m (lub 180 m wg Józefa Flawiusza) | najwyższa budowla starożytnego świata o podstawie krótszej od wysokości |
| Czas budowy | 14–20 lat | zakończona ok. 280–279 r. p.n.e. |
| Koszt | 800 talentów | kwota olbrzymia |
| Widoczność światła | 300 stadionów (ok. 55 km) | wg Józefa Flawiusza |
| Posąg Posejdona | ok. 7 m | na szczycie kopuły |
Jaką rolę pełniła latarnia na Faros?
Przede wszystkim była punktem nawigacyjnym dla żeglarzy. Wejście do portu w Aleksandrii obfitowało w skały i mielizny, a wyraźna wieża ułatwiała bezpieczne podejście statkom nawet z dużej odległości. Dzięki temu aleksandryjski port mógł sprawnie obsługiwać intensywny ruch handlowy.
Nie mniejsze znaczenie miała funkcja reprezentacyjna. W czasach helleńskich i rzymskich Aleksandrię nazywano lampra kai lamprotate, czyli świetna i najświetniejsza. Miasto szczyciło się Biblioteką Aleksandryjską i Muzejonem, ale to ogromna latarnia urosła do rangi symbolu potęgi, podobnie jak dziś Burdż Chalifa dla Dubaju.
Jak doszło do zniszczenia latarni?
Budowla ucierpiała już podczas najazdu Cezara na Aleksandrię, później była jednak naprawiana i przebudowywana. Trzęsienia ziemi w IV i X wieku mocno nadwyrężyły konstrukcję, a w IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji wzdłuż osi północ-południe. Po kolejnych wstrząsach obiekt nie był już odbudowywany.
Za szczególnie niszczycielskie uznaje się trzęsienia, które nastąpiły w latach:
- 1261,
- 1303,
- 1323,
- 1326,
- 1375.
Niektóre przekazy wskazują rok 1326, inne 1375 jako moment ostatecznego runięcia wieży do morza. Pozostałości rozebrano w 1480 roku, a sułtan Kajtbaj wykorzystał je przy budowie twierdzy Qaitbay na fundamentach latarni. Obecnie w tym miejscu działa muzeum morskie.
Ciekawostki o latarni morskiej na Faros
Współczesna najwyższa latarnia morska na świecie, Jeddah Light w Dżuddzie, ma 133 metry. Jeżeli aleksandryjska konstrukcja rzeczywiście sięgała około 120 metrów, dziś byłaby drugą najwyższą tego typu budowlą.
Z nazwą wyspy Faros wiąże się też kilka późniejszych faktów:
- Od Faros pochodzą słowa oznaczające latarnię morską w językach romańskich, na przykład francuskie phare, włoskie i hiszpańskie faro oraz portugalskie farol.
- W oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów miejscowości Taposiris Magna znajduje się pomniejszona replika latarni.
- Według legendy Ptolemeusz II zamknął w latarni 72 uczonych w piśmie, by niezależnie dokonali przekładu Starego Testamentu.
- Niewykluczone, że pomysłodawcą budowli był Aleksander Wielki, choć budowę zlecił Ptolemeusz I.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie dokładnie stała latarnia na Faros?
Znajdowała się na małej wyspie Faros u wejścia do portu w Aleksandrii, połączonej groblą Heptastadion z lądem i leżącej w delcie Nilu.
Kto zaprojektował i zlecił budowę latarni?
Inicjatorem był Ptolemeusz I, a projekt i realizację powierzono architektowi Sostratosowi z Knidosu.
Kiedy latarnia została wzniesiona i ile trwały prace?
Budowę rozpoczęto na początku III wieku p.n.e., a ukończono około 280–279 p.n.e.; prace trwały od 14 do 20 lat.
Jak wyglądała konstrukcja i z czego ją zbudowano?
Najpewniej była wielokondygnacyjną wieżą z marmurową okładziną i wapiennymi blokami, z pałacową podstawą, ośmiokątną częścią środkową i kolumnową salą na szczycie.
W jaki sposób latarnia świeciła i jak daleko było to widoczne?
Za dnia używano metalowych luster do odbijania słońca, nocą rozpalano ogień wzmacniany lustrami; według przekazów światło było widoczne z około 55 km.
Jaką rolę spełniała latarnia dla Aleksandrii?
Przede wszystkim ułatwiała nawigację w niebezpiecznym wejściu do portu, a także pełniła funkcję symbolu i reprezentacji potęgi miasta.
Co spowodowało zniszczenie latarni i kiedy ostatecznie zniknęła?
Zniszczenia wynikały z najazdów, uszkodzeń i licznych trzęsień ziemi między IV a XIV wiekiem; resztki rozebrano w 1480 roku, a miejsce wykorzystano do budowy twierdzy Qaitbay.
Jakie ciekawostki wiążą się z nazwą Faros i latarnią?
Nazwa Faros dała początek słowom na „latarnia” w językach romańskich, istnieje mała replika w Taposiris Magna, a legenda mówi o 72 uczonych zamkniętych tam przez Ptolemeusza II.
