Kościół Pokoju w Jaworze – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Pokoju w Jaworze to drewniana świątynia ewangelicka z lat 1654–1655, wpisana razem z Kościołem Pokoju w Świdnicy na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2001 roku. Zwiedzanie zajmuje zwykle 20–40 minut, a bilet normalny kosztuje 20 zł. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje o historii, architekturze, biletach i ciekawostkach.

Historia kościoła i warunki budowy

Pierwszym ewangelickim kaznodzieją w Jaworze był Samuel Frenzel, który głosił kazania już od 1525 roku. Mieszkańcy regionu przez dziesięciolecia przeżywali zmienne koleje religijne, a wojna trzydziestoletnia mocno osłabiła miejscową społeczność. Po jej zakończeniu, w 1648 roku, podpisano pokój westfalski, który wpłynął na sytuację śląskich protestantów.

Dzięki interwencji protestanckiej Szwecji cesarz Ferdynand III Habsburg zgodził się na budowę trzech kościołów dla luteranów. Katolicka administracja cesarska narzuciła jednak warunki, które miały odebrać świątyniom reprezentacyjny charakter.

Do najważniejszych ograniczeń należały:

• lokalizacja poza murami miasta, w odległości strzału armatniego,
• użycie wyłącznie nietrwałych materiałów – drewna, gliny, słomy i piasku,
• zakaz stosowania elementów kamiennych i metalowych oraz ozdobnych detali zewnętrznych,
• budowa bez wieży i dzwonów, ukończona w ciągu jednego roku.

Kamień węgielny położono 24 kwietnia 1654 roku, a gotową budowlę poświęcił ksiądz Christian Hoppe w grudniu 1655 roku. Pracami kierowali Albrecht von Saebisch i Andreas Kaemper. Powstał kościół o długości 44 m i szerokości 20 m, o powierzchni 1180 m², zbudowany w konstrukcji szachulcowej. Jego pojemność po późniejszej rozbudowie empor sięgnęła około 6000 osób.

Początkowo we wnętrzu znajdowały się dwie kondygnacje empor. Dwie kolejne dobudowano na początku XVIII wieku, aby pomieścić rosnącą liczbę wiernych. Dopiero w 1707 roku, na mocy konwencji z Altranstadt, po południowej stronie stanęła dzwonnica, ponieważ wcześniej przepisy zabraniały wznoszenia wież i używania dzwonów.

Architektura i wyposażenie wnętrza

Jaworska świątynia ma formę trzynawowej bazyliki o konstrukcji ryglowej. Cała konstrukcja opiera się na czternastu filarach ukrytych w bocznych emporach. Mimo skromnych materiałów jej wnętrze zdradza barokowy charakter, choć wystawność zredukowano do minimum.

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy to największe w Europie barokowe budynki sakralne wzniesione w konstrukcji szkieletowej.

Po wzniesieniu obiekt został wzbogacony malowidłami i snycerką. Elementy konstrukcyjne pokrywają polichromie o motywach fantazyjnie zwiniętych wici roślinnych.

Empory i malowidła biblijne

Największą ozdobę stanowią cztery kondygnacje empor. Na drugiej i czwartej kondygnacji rozmieszczono cykl 71 obrazów ze Starego Testamentu oraz 72 sceny z Nowego Testamentu. Autorem kierującym tymi pracami był Georg Flegel z Kowar.

Parapety pierwszej i trzeciej kondygnacji wypełniają tarcze heraldyczne, godła cechowe i motywy krajobrazowe. Swoje loże posiadały tu wpływowe rody szlacheckie, między innymi Hochbergowie i von Schweinitz.

Ołtarz, ambona i chrzcielnica

Ołtarz główny powstał w 1672 roku jako dzieło rzeźbiarza Michała Schteudnera. Ma ponad 9 metrów wysokości, a jego fundatorami byli Hochbergowie. W centralnej części umieszczono obraz Jezusa w Getsemanii.

Ambona pochodzi z 1670 roku i wyszła spod dłuta legnickiego rzeźbiarza Matthausa Knotte. Wspiera się na figurze anioła trzymającego Ewangelię, a na jej szczycie znajduje się złocona figura zmartwychwstałego Chrystusa. Chrzcielnica z 1656 roku oraz ołtarz w kaplicy chrztów z 1715 roku dopełniają wyposażenie. Na ścianach zachowały się także epitafia, między innymi Balthasara von Latowsky, Rosiny Hiebner oraz Martina Lüder z małżonką Anną Fibig.

Organy i dzwony

Pierwsze organy zbudował legnicki konstruktor Johann Hofrichter w 1663 roku. Instrument miał wówczas 26 głosów. W 1855 roku zastąpił go nowy, również 26-głosowy, wykonany przez Adolpha Lummerta.

Późniejsze przebudowy prowadziła firma Schlag & Söhne ze Świdnicy, a w latach 2000–2005 organy zrekonstruowano do stanu z czasów Lummerta. Prace wykonały zakłady Hermann Eule Orgelbau z Budziszyna oraz Ars organum Adama Olejnika. Na wieży wiszą trzy dzwony: Wiara, Nadzieja i Miłość. Uszkodzono je w latach 50. XX wieku, a we wrześniu 2005 roku zostały odnowione.

Największy z nich waży około 1400 kg i uderza w tonie es, średni waży około 750 kg w tonie g, a mały około 350 kg w tonie h. Mały dzwon odlano w 1708 roku w legnickiej odlewni Christiana Demmingera. Dzwony biją w niedziele i święta, wzywając na nabożeństwa.

Zwiedzanie – bilety, godziny otwarcia i dojazd

Kościół Pokoju w Jaworze znajduje się przy ulicy Park Pokoju 2, w obrębie dawnego cmentarza ewangelickiego przekształconego w Park Pokoju. Od jaworskiego Rynku dzieli go około 650 metrów spacerem. W pobliżu można skorzystać z parkingu przy ulicy 1 Maja lub zatoczki dla autokarów przy ulicy Wyszyńskiego.

Godziny otwarcia i ceny biletów w 2026 roku

Obiekt jest dostępny przez cały rok, ale w sezonie zimowym obowiązują inne zasady. Czas zwiedzania wynosi zwykle od 20 do 40 minut, a prezentacja dźwiękowa trwa 15 minut.

Nagranie w cenie biletu można odsłuchać w językach polskim, niemieckim, angielskim, niderlandzkim, hiszpańskim, włoskim, rosyjskim, szwedzkim, francuskim, japońskim i portugalskim. Dla grup przysługuje usługa przewodnicka.

Dojazd i zwiedzanie

Jawor leży około 26 km od Legnicy i 70 km od Wrocławia. Warto zajrzeć do Muzeum Regionalnego w Jaworze, gdzie znajduje się wystawa poświęcona budowie świątyni.

Koncerty i życie parafii

Od maja do września w jaworskim kościele odbywają się Jaworskie Koncerty Pokoju, międzynarodowy festiwal muzyki kameralnej. W zabytkowych wnętrzach występowali między innymi Chór Poznańskie Słowiki pod dyrekcją Stefana Stuligrosza, Orkiestra Amadeus pod batutą Agnieszki Duczmal oraz Windsbacher Knabenchor.

Do tej pory w zborze zorganizowano 67 koncertów, z czego 29 wykonali artyści z zagranicy. Kameralny repertuar w drewnianym wnętrzu ma szczególną oprawę akustyczną. W Świdnicy z kolei od 2000 roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Bachowski, związany z tamtejszymi słynnymi organami.

Świątynia należy do Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Jaworze. Nabożeństwa odprawiane są w niedziele i święta o godzinie 11:00. W latach 50. XX wieku wspólnota liczyła około 1500 wiernych, a po trudnym okresie parafię reaktywowano w 1991 roku.

Ciekawostki o Kościele Pokoju w Jaworze

W 2001 roku obiekt razem z kościołem w Świdnicy trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis uzasadniono kryteriami III, IV i VI, podkreślając unikatowe świadectwo tolerancji religijnej oraz pionierskie rozwiązania w architekturze drewnianej.

Wpis z 2001 roku objął oba zachowane kościoły pokoju jako wyjątkowe świadectwo wiary i kunsztu ciesielskiego.

To jeden z 14 polskich obiektów na liście UNESCO, wpisany jako obiekt kulturowy w regionie Europa i Ameryka Północna. W marcu 2017 roku rozporządzeniem Prezydenta RP Andrzeja Dudy uznano świątynię za pomnik historii. Trzeci z kościołów pokoju, w Głogowie, powstał w 1652 roku, ale spłonął w 1758 roku.

Oprócz jaworskiej świątyni w Świdnicy zachował się drugi obiekt z tej samej serii, a jego pojemność sięga 7500 osób, w tym 3000 miejsc siedzących. Wnętrza obu budowli zdobią polichromie, herby rodowe i sceny biblijne. W Świdnicy malowidła wykonali Christoph Kalicki i Christian Süßenbach. Zwiedzający mogą otrzymać naklejkę do Paszportu Odkrywcy.